Cenk Esener

B. GPS NEDİR

Yazının konusu her ne kadar Yamaç Paraşütünde GPS kullanımı olsa da önce GPS'in ne menem alet olduğunu anlayabilmek için genel bir girizgah yapalım.

İngilizce açılımı Global Positioning System 'i Küresel Konumlama Sistemi olarak tercüme edebiliriz. GPS'in Türk Dil kurumu tarafından icad olmuş “çok oturgaçlı götürgeç” türünde bir ismi var mı bilmiyorum ama bu kısaltma artık yaygın olarak kullanılır durumda ve yazının devamında da GPS olarak geçecek.

Bir çok teknolojik üründe olduğu gibi, GPS Savaş Sanayii için geliştirilip bilahare günlük kullanıma transfer olmuştur. Bu sistem Amerikan Savunma Bakanlığı (U.S. Department of Defense) tarafından konumlama ve yönlendirme aracı olarak 70'li yıllarda projelendirilmiştir. Kullanım amacı Amerikan Silahlı Kuvvetler askerlerinin yerlerini belirlemekten tutun da Güdümlü Füzeler için Hedef Koordinat Belirlenmesine kadar uzanmaktadır.

Amerikan Savunma Bakanlığındaki ismiyle NAVSTAR ağı 24 adet uydudan oluşmaktadır. Yeryüzünden yaklaşık 20,200km yüksekteki uydular 1 gün içinde dünya çevresini 2 kez dolaşarak sürekli sinyal gönderirler. İlk uydu 1978 yılında fırlatılmış olup 24 uydunun uzaya gönderilmesi 1994 yılında tamamlanmıştır. Uydulardan 21 adedi faal durumda olup, geri kalan 3 adedi yedek konumda bekletilmektedir.

Önceleri NAVSTAR doğal olarak Amerikan Silahlı Kuvvetleri'nin tekelindeyken, hükümet 80'li yılların sonlarında sistemi kısıtlı da olsa sivil kullanıma açmıştır. Burada kısıtlı kullanımdan kastedilen, herhangi bir savaş veya karışıklık durumunda bu sinyallerin şifrelenmesi (encryption), karıştırılması (jamming) veya hassasiyetin (accuracy) değiştirilmesidir.

Sinyallerin sivil kullanıma açıldığı ilk yıllarda koordinat hassasiyeti 100'lerce metre ile ölçülürken günümüzde hassasiyet oldukça artmıştır. Örneğin yeni geliştirilen Wide Area Augmentation (WAAS) sistemi ile koordinat hatası 3 metre'ye kadar düşmüştür. Bunu söylemekle beraber WAAS'a sahip bir GPS almanın çok da sanatsal değerinin olmadığını eklemem gerekir. Zira WAAS sadece Kuzey Amerika'da uygulanmaktadır. WAAS dışında söz konusu hassasiyet yaklaşık olarak 5 ila 15 metre arasındadır.

D.TEMEL KURAMLAR

Bazı kısaltmaları çok sık duymaya başladık; kalkış öncesi pilotların elinde küçük birer GPS; UTM, WGS gibi garip kelimelerle aralarında anlaşırlar. Tüm pilotlar aynı referansı kullanabilmek amacıyla cihazlarının ayarlarını kontrol ederler. İsterseniz kısaca GPS'lerde karşılaşabileceğimiz kavramlara göz atalım.

Jeodezi ; Tamam hiç bir GPS'te bu sözcüğe rastlayamazsınız ancak yazının devamındaki terminolojiyi daha kolay anlayabilmek amacıyla bu noktadan başlamak gerekir diye düşündüm. Jeodezi, yeryüzünün şekil, boyut, ve gravite alanı ile zamana bağlı değişimlerinin 3 boyutlu bir koordinat sisteminde tanımlanmasını amaçlayan bir bilim dalıdır. DATUM, Koordinat gibi terimlerle bizi karşı karşıya bırakan işte bu bilim dalidır. Brifinglerde sık sık karşılaşırız. Hakan Akçalar herkese cihazlarınızı UTM, WGS84'e ayarlayın der durur. Şimdi bu kısaltmaların Türkçe anlamlarına bakalım.
Datum herhangi bir noktanın yatay ve düşey konumunu tanımlamak için başlangıç alınan referans yüzeyidir. Söz konusu referans sistemini yaratabilmek için haritabilimciler dünyanın matematiksel bir modelini tasarlarlar. Jeodezik datum ise; jeodezik hesapların yapılabilmesi için matematiksel olarak tanımlı ve dünya yüzeyine en yakın yüzey olarak kabul edilen referans elipsoidinin konumunu belirleyen parametre bilgileri olarak tanımlanabilir.
Bu datumlara örnek European Datum-50 (Avrupa Datumu50,ED-50) ülke nirengi ağı noktalarının koordinatlarının belirlendiği, diğeri bir Datum ise GPS çalışmalarında nokta koordinatlarının belirlendiği World Geodetic System-84 (WGS84) datumudur. Hep duyduğumuz WGS84, Amerikan Savunma Bakanlığı Harita Dairesi (NIMA) tarafından ulusal Datum olarak tanımlanmıştır. GPS'inizde bir çok DATUM bulunsa da yeknesaklık açısından DATUM ayarının WGS84'e ayarlanması gerekir.
Projeksiyon, fiziksel yeryüzünün geometrik bir yüzey üzerine izdüşürülmesidir. Yerküre'nin tamamı veya bir bölümü harita üzerine aktarılırken projeksiyon sistemleri kullanılır. Bu sistemlerden birisi de UTM'dir. UTM Projeksiyonu American Military Services tarafından üretilmiş bir projeksiyon türüdür. Görüldüğü gibi Savaş Sanayi GPS Uydu Aüı'nın kurulmasından çok önce, Datum ve Projeksiyon sistemlerinde de söz sahibidir. UTM Projeksiyonu ile amaçlanan, ilkokulda öğrendiğimiz üzere basık portakal şeklindeki yerkürenin düz bir yüzey haline getirilmesidir. UTM projeksiyonunda, Kuzey/Güney doğrultusundaki alan önce silindire sonra da düz bir satıha izdüşüm olarak çizilir. Kolay anlaşılır haliyle pozisyon formatı olarak kabul edebileceğimiz projeksiyon formatlarından bizler UTM'yi kullanmaktayız.

Yere inen pilotun bulunması...

Yere inen pilotun bulunmasında çok büyük kolaylık sağlayan GPS, pilotun yer ekibine cep telefonu veya telsiz aracılığı ile aktaracağı bilgiler sayesinde çok çabuk bulunmasını sağlayacaktır. Askeri filmlerde gördüğümüz gibi Kuzey bilmem kac derece enlem, boylam vesaire onlarca rakamı aktarmak telsiz veya cep telefonu sinyal kalitesine paralel, her zaman için efektif olmayabilir. Bunun yerine kalkıştan xkm guneydoğu'dayım gibi kısa ve net bir mesaj bulunma açısından tam bir bilgiye kıyasla daha zor olsa da hiç olmamasından veya yanlış anlaşma sonucunda yer ekibinin yanılmasından. Eğer telsiz veya cep telefonu sinyalleriniz imkan tanıyor, yere inen pilot size N35.51.674 / W094.48.574 gibi sayıları tam olarak verebilmiş ve siz de bunları doğru anlamışsanız artık pilotu bulmanız çok kolaydır. GPS'iniz haritali bir modelse harita üzerinde herhangi bir noktaya Mark/Enter demeniz ve daha sonra girilen Waypoint'i EDIT yapıp LOCATION kısmına size bildirilen bilgileri girmeniz gerekli. EDIT bitince SAVE ile çıkıp, daha sonra FIND veya GOTO ile bu WAYPOINT'i seçmeniz pilotu bulmanız için yeterlidir.

Uçarken gitmek istediğiniz yeri kolayca bulabilmeniz için...

Uçarken gitmek istediğiniz yeri kolayca bulabilmeniz genellikle yarışmalarda verilen hedeflerin tamamlanmasına yöneliktir. Yarışmalarda WAYPOINT olarak verilen koordinatları gerek GPS'inize bilgisayar aracılığı ile yükleyebilir, gerekse manuel olarak yukarıda anlatılan şekilde girişini yapabilirsiniz. Yarışma bölümünde daha detaylı olarak bu bilgiler açıklanmaktadır.

Deniz seviyesinden yükseklik, yer hızı gibi bilgileri alabilmek için...

Artık GPS'lerden çok sayıda bilgi temin etmek mümkündür. Elektronik Pusula, İrtifa, Yer Hızı (azami/ortalama/asgari), Hedefe Uzaklık, Hedefe Varış Zamanı, Süzülüş Oranı, Hedefe olan süzülüş oranı, yatay hız vesaire...(Unutulmaması gereken nokta GPS'ler irtifanızı deniz seviyesinden yüksekliğiniz olarak gösterir ve ekrandaki hız gps'inize bağlanmış bir rüzgar ölçer olmadığı takdirde yer hızıdır).

Uçuş esnasında mühim olan bu bilgiler içinde kaybolmadan gerekli bilgiye ulaşmak ve uçuşunuza konsantre olabilmektir. Bunun için yeni GPS'lerde menu'leri kişiselleştirebilir ve kullanmadığınız bilgileri göstermemesini sağlayabilirsiniz.

Ülkemizde çok sorun olmasa da uçuş trafiği açısından...

Öncelike her uçuş öncesi yerel makamlarla temasa geçilip amacınız hakkında bilgi vermeniz gerekir. Özellikle Askeri veya Sivil Havaalanı bulunan yerlerde buna göstereceğiniz azami dikkat hem sizin güvenliğiniz, hem de takip eden günlerde tekrar oradan uçabilmeniz için önemlidir. Türkiye'deki hava trafiği Avrupa'ya kıyasla yoğun değildir. İngiltere, Hollanda gibi ülkeler hem çoğrafi olarak çok küçük, hem de uçuş trafiği çok yoğun olduğu için pilotlar yanlışlıkla uçak trafiğine girmemek için GPS'lerine veya GPS'lerini bağladıklarını Avuç içi bilgisayarlarına bahsi geçen hava sahalarının haritalarını da yüklemektedirler.

Yarışma puanlamasında...

Herhalde bizler için en önemli konu bu. Herhangi bir hedefimiz olmadan uçarken GPS'ten bilgi alamamak veya kayıt tutamamak çok fazla sorun olmayabilir ancak canla başla uğraşıp hedefe vardığınızda GPS'inizin kapalı veya ayarlarının yanlış olması sebebiyle herhangi bir TURNPOINT'ten erken döndüğünüzü anlarsanız herhalde başınızdan aşağı kaynar sular dökülür. Eskiden PWC dahil tüm yarışmalarda fotograf ile belgeleme kabul görmekte iken artık mahalli yarışmalarda bile sadece GPS kabul edilmektedir.

Herhangi bir GPS satın almadan önce cihazın Yamaç Paraşütü sporuna uygun olup olmadığı, hatta ileride yarışmak hedefleniyorsa PWC tarafından kabul edilip edilmediği kontrol edilmelidir.

Yarışmalar sizlerin de bildiği üzere bir kaç türde olabilir;

Race to Goal Tüm pilotların aynı anda başlayıp belirtilen bir hedefe en kısa sürede gitmeleri.
Elapsed Time Yine belirli bir hedefe en kısa sürede gitme yarışı, ancak başlangıç zamanı her pilotun için kendi başlangıç zamanı olarak kabul edilir.
Open distance Alabildiğine gidilen.
Flight to Goal Hedefe en çabuk varan kazanır.

Free Distance on an Axis / on Sector. (Task). Hedefe varmadan önce girilmesi gereken TURNPOINT CYCLINDER adındaki belirli sayıda dönüş noktası.

Biraz önce bahsi geçen TURNPOINT'i şu noktada açıklamak faydalı olacaktır. Yarışmalarda hedefe giderken izlenecek rota üzerinde bazen mutlaka geçilmesi gereken bazı noktalar olabilir. Bu noktalara TURNPOINT denir. Söz konusu TURNPOINT'lerin her biri GPS'inizde WAYPOINT olarak kayıtlı olmalıdır ki uçuş esnasında nerede olduğunu bulmak konusunda uğraşmak zorunda kalmayasınız.

Fotoğrafla uçuş belgelemesi olduğu zamanlarda TURNPOINT'ler görülebilen, kolayça ayırt edilebilen nesneler olurdu. Karayolunun yanındaki sarı çatılı binanın yanındaki cami, köprü, benzinlik gibi.

GPS'ler kullanılmaya başladığından beri artık soz konusu TURNPOINT'ler sadece koordinatları ifade eden sayılardan ibarettir. İlla bahsi geçen cami, benzinlik, köprü gibi nesneler olmak zorunda değildir. GPS ile birlikte uçarken aşağıdaki cami'yi bulmak yerine ekrandan TURNPOINT'e kalan mesafe ve yönünü takip etmeniz yeterlidir.

Kolay olmasına kolaydır ama yine de karışıklık olmaması için GPS'inizi çok iyi tanımanız gerekir. Diğer bir deyişle yarış esnasında öğrenmeye çalışmak, kötü ama unutulmaz bir deneyim olacaktır.

Aldığınız cihazın yüzlerce özelliği olsa da siz temel olarak;

GPS'inizde nasıl rota (ROUTE) belirleyeceğinizi öğrenmeniz gerekir. Benim kullandığım Garmin 60CS herbiri 250 Waypoint'ten oluşan 50 adet rotayı hafızasında tutabilir. Rota kısaca verilen bir görevde uğramanız gereken noktalardan yani TURNPOINT'lerden oluşur. Uçuşumuzda bir turnpoint'e ulaşmak için karayolu gibi kesin bir yol izlemeyeceğimiz için ROUTE seçeneğinde Yolu Takip et (Follow Road) yerine “Offroad” seçili olmalıdır.
Bir TURNPOINT'ten diğerine GPS'iniz otomatik olarak atlayabilir. Garmin'lerde “Otomatik”, “Manuel” veya “Mesafeye Bağlı” seçenekleri bulunur. Biz burada mesafe seçeneğini aktif hale getirip DISTANCE (mesafe) seçeneğinde tedbiri elden bırakmamak için Radius (yarıçap) ayarını 400metre'den küçük tanımlamalıyız. Eskiden FAI dönüşleri yaklaşık 1km'lik 90 derecelik bir dilimdi. 2005 PWC Kurallarına göre ise TURNPOINT CYLINDER, içine girip çıkmanız gereken 400metre yarıçapa sahip yuvarlak sanal alan olarak kabul edilir. Söz konusu dairenin genişliği organizasyon komitesince değiştirilebilir.
GPS ile başlangıç çizgisi organizasyon komitesince belirlenen, genellikle 400 metre'lik bir silindirik alandır. Kalktıktan sonra bu 400metre'lik alandan çıkmadan yarışın başlamasını bekleyebileceğiniz organizasyonlar olabileceği gibi ayağınız yerden kesilir kesilmez yarışın başladığı yarışmalar da olabilir. Başlangıç silindirinin genişliği ortganizasyon komistesince duyurulur, genelde 400metre'dir.
Herhangi bir TURNPOINT'e geldiğinizde, eğer GPS'iniz dakikada bir TRACKLOG kaydı atıyorsa, yani INTERVAL olarak 1dk seçildiyse ve siz bu daireye çok kısa bir süre içinde girip çıktıysanız, TURNPOINT'ten geçtiğiniz anlamına gelmeyebilir. Bunu göz önüne alıp söz konusu dairenin içinde kayıt atıldığına emin olana kadar uçmalısınız. 2005 Yamaşüt'te tecrübe ile sabittir. Ayarlarınızı kontrol etmekte fayda var. Artık yeni GPS'lerde hafıza oldukça arttı. Bu ayarı 5sn 'de tutmak tercih edilmelidir. Ayrıca rakamın yanındaki birim de mutlaka kontrol edilmelidir. Saniye yerine yanlışlıkla dakika seçilmemelidir.
Söz konusu DISTANCE seçeneğine benzer olarak Garmin'lerde bir de Proximity Waypoints özelliği bulunur. Bu özellik sayesinde istediğiniz noktaya olan yakınlık alarmını kurabilirsiniz. Örneğin herhangi bir Turnpoint'in önceden belirlediğiniz yarıçapında 1km kala size sesli alarm verebilir.
Tüm bu ayarları uçuştan önce yaptığımıza emin olsak bile eğer hatalı bir giriş olduğunu geç olmadan fark edersek, havada WAYPOINT değiştirmeye (EDIT) alışkın olmalı ve bunu eldivenler ile rahatlıkla yapabilmeliyiz.
Her uçuş öncesi uçuş süre ve mesafeye göre TRACK LOG'umuzu temizlemeliyiz. Bir önceki gün yaptığımız uzun bir uçuşu saklamak eve döndüğümüzde Compe GPS türünde programlar ile üzerinden geçebilmek açısından faydalı olsa da genelde Murphy kuralı GPS'imizin hafızası tam doluyken bir önceki kayıttan çok daha uzun bir uçuş çıkartırız. Eğer amacımız yarışmak ise zaten mecburen hafıza temizlenmelidir.
GPS'lerimiz uçuşun kayıdını seçeneğe bağlı olarak belirli zaman aralığındaki (INTERVAL) mevkinizi hafızaya alarak kayda alır. Her cihazın hafızasına bağlı olarak bu kaydın süresi değişir. Garmin GPS'lerde Menü'nün altındaki TRACKS ve SETUP kısmına girildiğinde aktif olan seçenekler görülebilir. Bazı cihazlarda TRACK LOG kayıt aralığı (INTERVAL) saniye olarak verilse de benim cihazımda olduğu gibi Most Often, More Often, Normal, Less Often, Least Often seçenekleri de olabilir. 60 ve 76CS modellerinde 10,000 nokta hafızaya alınabilmektedir. Normal veya Less Often seçenekleri uzun bir uçuş için bile yeterli olabilmektedir. 5 saniye'de bir kayıt atan ve 10,000 TRACK LOG noktasını hafızasına alabilen bir GPS yaklaşık olarak 14 saate yakın bir uçuşu kaydedebilir. Bu da sabahın 8'inde başlayacağınız ve aksam 10'da iniş yaptığınız bir uçuşa yeterlidir.
TRACKS SETUP'taki bir diğer seçenekte WRAP WHEN FULL seşeneğidir. Bu özellik hafızanın dolduğu zaman durması gerektiğini veya ilk noktadan başlayıp silerek hafızada yer açabileceğinin seçimidir.
Yarışma uçuşunuz başlamadan önce her nasıl TRACK LOG temizlenmesi gerekiyorsa, inişten hemen sonra iniş yeri MARK/ENTER yapılmalı ve kayda son vermek amacıyla GPS kapatılmalıdır.
GPS'in kapatılması unutulursa aksama kadar referans kaydı yaratacağı için ve eğer WRAP WHEN FULL seçeneği aktif ise yarışma kaydınız silinebilir. Bir nasihat, bin müsibetten iyidir...
Eğer bir önceki haftalarda başka bir yarışmaya katıldıysanız hafızaya attığınız TURNPOINT'lerin hepsini silmeniz karışıklığa yol açmaması açısından önemlidir.
GOAL yani hedef çizgi halinde, tam daire veya yarım daire şeklinde olabilir. Hedefin türünün organizatörlerden öğrenmek önemlidir.
Hangi tür olursa olsun piller bir süre sonra biter. Her uçuş öncesi, bilhassa yarışma için yapacağınız her uçuş öncesi pilinizi değiştirmek çok iyi bir fikirdir. Murphy kuralını unutmayın J
GPS'inizi uzun süre kullanmayacaksanız bile içinde pil olmadan bırakmayın. Pili biter içine akar diye endişeleniyorsanız pilini düzenli olarak değiştirin. İçinde pil olmayan GPS'inizin hafıza pili biterse değiştirmesi zordur.
Özetle cihazınızın ayarları “UTM/UPS” koordinat, “WGS84” MAP DATUM, “5sn” interval (en fazla 30sn), 400mt'den az DISTANCE, hddd° mm.mmm' pozisyon formatı, Time Zone +2, Heading True North ve birim olarak “metrik” seçili olmalıdır.

Uçuş öncesi son kotroller;

• GPS'in açık olduğundan emin olun

• Hafızayı temizleyin

• GPS'in uydu bağlantısının tamamlandığını kotrol edin

• Turnpoint'lerde ve özellikle Goal Dairesinde MARK+Enter yapın

• Eğer kayıt atma süresi 5sn'den az seçilmişse Mark+Enter'a gerek kalmaz

İner inmez GPS'inizi kapatın ve organizasyona teslim edene kadar açmayın

Son olarak konuyla ilgili olarak üstadlardan Akın Gökbulut'a ait bir kaç tüyo eklemek istiyorum;

• Kalkış turnpoint'i ve 3 turnpoint'ten oluşturulan bir rotayı takip ederken, ilk turnpoint'ten geçmeden ikinciden geçilirse, gps otomatik olarak üçüncüye yönlenir. Bunun hatırda tutulmasi ve akıldan takibi gerekir. Bu durumda rota havada inaktif hale getirilip ya direkt ilk turnpoint'e "go to" yapilir veya yanlislikla geçilen turnpoint'ten çıktıktan sonra kalkış turnpoint'i silinerek yeni oluşturulan rota aktif yapılır.

• İlave olarak kalkmadan önce tüm turnpoint koordinatlarını ve kısa adlarını sırasıyla ve silinmez kalemle yapışkan bir bant parçasına veya kağıda yazıp bunu kokpitin görünen bir yerine yapıştırmak gerekir. Havada manipulasyonu kolaylaştırır.

• Active track log ile saved track log arasinda büyük fark vardır. Active track logdaki bilgiler yarışma veya herhangi bir XC ucusu sonrası mümkünse hemen bilgisayara aktarılmalıdır. Bu bilgiler her türlü gerekli ve programlar tarafından kabul edilir detay bilgileri taşır. Ama bilgisayara compegps veya mapsource vasıtasıyla aktarılmayan active log bilgileri GPS'teki saved track log'a aktarılır ve active track log sıfırlanır veya silinirse o uçuşunuza ait tüm kullanılabilir bilgileri de kaybetmiş olursunuz. Çünkü bilgiler GPS'teki saved track log'a bazi detaylar soyularak konur, bu da problemin ana kaynağıdır ve çok dikkatli olunmalıdır.

Rota izlerken son aşama olan goal yaklaşımı önemlidir. Hedefe son turnpoint'ten çekilen çizgiye hedefte dik bir çizgi çekilir. Bunu organizator de belirleyebilir ama genelde bu dik çizgide 200 metre yarıçapında sanal bir yarım daireye son turnpoint'ten yaklaşarak girmeniz gerekir. Bu şekilde goal yapmış olursunuz. Eğer hedef çizgisini yatayda merkezden 300 metre öteden geçer ve inerseniz hedefi yapmamiş olursunuz (yani program 50 km lik hedef yerine 47.7 km hesaplar), inmeden tekrar dönüp min 200 metre mesafeyle yaklaşıp geçmeniz gerekir.

Yere inen pilotun bulunması...

Uçarken gitmek istediğiniz yeri kolayca bulabilmeniz için...

Yarışma puanlamasında...

F. SATIN ALMA KRİTERLERİ